“ประโมทัย” ลมหายใจวัฒนธรรม

เขียน : ทิวาพร บาทสุวรรณ์

ภาพ : นิดา ธรรมประเสริฐ

630017-topic-ix-2

ท่ามกลางอากาศที่ร้อนอบอ้าวเราเดินทางมุ่งหน้าสู่โรงเรียนดงบังพิสัยนวการนุสรณ์ ต.ดงบัง อ.นาดูน จ.มหาสารคาม โรงเรียนขนาดกลางที่อยู่ห่างไกลความเจริญ แต่อยู่ใกล้ศิลปวัฒนธรรม ที่แห่งนี้มีชุมนุมเล็กๆที่ก่อตั้งขึ้นเพื่ออนุรักษ์วัฒนธรรมอีสานไว้ คือ หนังประโมทัยซึ่งเป็นศิลปวัฒนธรรมท้องถิ่นของภาคอีสานที่แสดงจากความตั้งใจของน้องๆ เพื่อจะเผยแพร่ศิลปะพื้นบ้านของอีสานให้ทุกคนได้รับรู้ ในบางพื้นที่อาจเรียกว่า ‘หนังบักตื้อ’ จุดเด่นของการแสดงชุดนี้ คือ การรวมเอาหนังตะลุงกับวิถีของหมอลำเข้าไว้ด้วยกัน

1

เสียงดนตรีขับกล่อมทั่วบริเวณตรึงเราให้สนใจการแสดงของน้องๆ ทั้งเสียงดนตรีบรรเลงทวงทำนองเอกลักษณ์อีสาน เสียงเจื้อยแจ้วขับร้องต่อกลอนกันเป็นเรื่องราวเหล่านี้รวมกันไว้ในการแสดงหนังประโมทัย คณะเล่นหนังประโมทัย 1 คณะจะมีสมาชิกประมาณ 5 – 10 คน โดยมีคนเชิดตัวหนัง 2 – 3 คน บางคณะจะใช้คนเชิดและคนพากย์เป็นคนเดียวกันแต่บางคณะคนเชิดและคนพากย์จะเป็นคนละคน จุดเด่นที่สำคัญที่สุดของหนังประโมทัย คือ วงดนตรีที่คอยสร้างจังหวะความเร้าใจในการดำเนินเรื่อง โดยเครื่องดนตรีที่ใช้ อาทิ ระนาดเอก 1 ราง ตะโพน 1 ใบ ฉิ่ง 1 คู่ พิณ แคน กลอง ฉิ่งฉาบ จังหวะที่บรรเลงจะเป็นดนตรีของวงหมอลำ

ตัวเอก ตัวพระ ตัวนาง ของละครประโมทัย จะพูดเป็นภาษากลาง แต่ตัวตลกอย่าง ‘บักตื้อ’ จะคอยสร้างความบันเทิง จากบทพูดที่เป็นภาษาอีสานแฝงมุขตลก ซึ่งตรงนี้ถือเป็นสิ่งที่เรียกเสียงหัวเราะและเสียงปรบมือจากผู้ชมได้ไม่น้อย โดยวรรณกรรมพื้นบ้านที่ถูกหยิบยกขึ้นมาแสดงบ่อยๆ เช่น ผาแดงนางไอ่ สังข์ศิลป์ชัย จำปาสี่ต้น การะเกษ เป็นต้น

2

หนังประโมทัยเชื่อกันว่าเริ่มต้นพัฒนามาจากหัวเมืองทางใต้ แต่เมื่อหนังตะลุงกลายเป็นศิลปะการแสดงประจำถิ่นของแต่ละภาค ที่มีการปรับปรุงและดัดแปลงอย่างมากเพื่อให้เหมาะสมกับลักษณะเฉพาะของแต่ละท้องถิ่นนั้นการแพร่กระจายของหนังตะลุงภาคใต้มายังภาคอีสาน เป็นเรื่องของการติดต่อทางวัฒนธรรมระหว่างชาวบ้านโดยตรงจากภาคใต้มาภาคกลางสู่ภาคอีสานและผ่านการปรับเปลี่ยนจนเป็นที่ยอมรับของคนในพื้นที่อีสาน คำว่าหนังประโมทัยนั้น เป็นการนำหมอลำกับหนังตะลุงมารวมกัน หรือหนังประโมทัยก็เหมือนกับหมอลำ เพียงแต่เอารูปหนังมาเชิดแทน เพื่อให้สอดคล้องและกลมกลืนกับค่านนิยมและบรรทัดฐานของสังคมอีสาน

หนังประโมทัยนำเอาการแสดงหมอลำมาเป็นบทร้องบทพากษ์ดำเนินเรื่อง หนังประโมทัยมีการพัฒนาไปตามยุคสมัย ร้องหมอลำทำนองกลอนซิ่ง มีการแสดงคอนเสิร์ตหน้าเวทีก่อนแสดง

3

เมื่อหนังประโมทัย เป็นสื่อพื้นบ้านที่คนท้องถิ่นเข้าถึงง่าย นายทรงรัตน์ ธนมาลาพงศ์ผู้อำนวยการโรงเรียนดงบังพิสัยนวการนุสรณ์ จึงเห็นว่าสามารถใช้ศิลปวัฒนธรรมตรงนี้สร้างการเรียนรู้ให้แก่เยาวชนและคนในชุมชนได้
เครือข่ายของสำนักงานกองทุนสนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพ (สสส) มาจัดค่ายที่
วัดโพธิ์ธารามที่อยู่ใกล้ๆกับโรงเรียนที่นี่มีวัฒนธรรมที่หลากหลายกระทั่งก่อตั้งเป็น“เพชรอีสาน
รุ่นแรก โดยนำวรรณกรรมจากหินแป้งในวัดอายุกว่า 200 ปี มาเล่น” ผอ.ทรงรัตน์กล่าว

pic3

นักเรียนที่ได้เข้าร่วมกิจกรรมในโครงการนี้ จะได้รับการฝึกฝน เรียนรู้ ตามแบบมุ่งประสบการณ์ทางภาษา การอ่าน เขียน เรียน ละครประโมทัย มีความรู้ความเข้าใจในภาษาไทย เรียนรู้และภาคภูมิใจในศิลปะ วัฒนธรรมท้องถิ่น ก่อนนำความรู้ปรับใช้ในชีวิตประจำวันได้อย่างเหมาะสม

4

น้องๆโรงเรียนดงบังพิสัยนวการนุสรณ์ นับว่าเป็นเด็กที่มีจินตนาการสูง สามารถจดจำสิ่งต่างๆ ได้เร็ว มีความละเอียดอ่อนและประณีต มีระเบียบวินัย ทำงานเป็นทีมได้ สามารถแก้ไขปัญหาและเผชิญหน้ากับปัญหาต่างๆ ได้ดี รักและภาคภูมิใจต่อศิลปวัฒนธรรมของท้องถิ่นของตน ซึ่งคุณลักษณะอันพึงประสงค์นี้ พวกเขาได้มาจากครั้งทำกระบวนการค่ายศิลปะ และจากการทำกิจกรรมหนังประโมทัยนั่นเองคำตอบที่ได้รับจึงเป็นเสมือนเครื่องมือในการการันตีคุณค่าและคุณประโยชน์ของงานศิลปะกับเยาวชนได้ชัดเจนและเป็นรูปธรรมอย่างดี โดยไม่ต้องบรรยายอะไรให้ยืดยาว

นางสาวเกศวลี ดาวันนา หนึ่งในสมาชิกของชุมนุม เล่าด้วยความภูมิใจว่า “หนังประโมทัย เป็นการแสดงพื้นบ้านที่เราอนุรักษ์ ซึ่งเราจะมีการจัดค่ายเพื่อรับสมัครนักเรียนที่สนใจ และจัดค่ายเพื่อเรียนรู้การแสดงหนังประโมทัยอย่างจริงจัง การจัดค่ายก็จะมีการออกแสดง ที่แสดงคือแสดงเพื่อขอแผ่ข้าว(ขอข้าว) รักษาประเพณีโบราณ เมื่อหนังตะลุงไปแสดงที่ไหนก็จะมีการขอแผ่ข้าว เพราะว่าเป็นวัฒนธรรมของชาวอีสาน ตอนนี้ค่ายปีที่ 3 ได้จบลงไปแล้ว จึงมีการออกแสดงแผ่ข้าว ในบริเวณรอบนอก ถ้ามีงานที่อยากให้ไปแสดงที่ไหนก็ตาม จะไม่คิดค่าตอบแทน เป็นการไปแสดงเพื่อเผยแพร่ศิลปะพื้นบ้านของอีสาน”

5

การจัดการเรียนรู้โดยใช้ทฤษฎีการเรียนรู้แบบมุ่งประสบการณ์ทางภาษา เน้นการปฏิบัติจริงโดยเน้นผู้เรียนเป็นสำคัญ ทั้งยังฝึกการทำงานร่วมกับผู้อื่น เมื่อฝึกฝนครบทุกกิจกรรมแล้ว

เยาวชนจะต้องออกไปแสดงต่อหน้าชุมชน ซึ่งตรงนี้จะทำให้ผู้ที่เข้าร่วมในโครงการเกิดความภาคภูมิใจที่ตนได้มีโอกาสทราบประวัติความเป็นมาและสืบทอดศิลปวัฒนธรรมท้องถิ่นผ่านหนังประโมทัย จนเกิดเป็นความเชื่อมั่นในตนเองและกล้าคิดกล้าทำในสิ่งที่ต้องการ

6

หนังประโมทัยเป็นเพียงเปลือกนอกของน้องๆที่หลอมรวมให้น้องๆมีความรับผิดชอบ เรียนรู้ที่จะใช้ชีวิตร่วมกับผู้อื่น ลึกๆแล้วน้องๆเป็นคนมีน้ำใจ มีจิตอาสา มีความรักในศิลปวัฒนธรรมสิ่งเหล่านี้ต่างหากที่หล่อหลอมให้เกิดหนังประโมทัยที่น้องๆรักและร่วมกันสานต่อ

Share on FacebookTweet about this on TwitterPin on PinterestShare on Google+Share on Tumblr

Post comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *

© 2015 All rights reserved. สาขานิเทศศาสตร์ คณะวิทยาการสารสนเทศ มหาวิทยาลัยมหาสารคาม